Mesai'nin Görülmeyen Parçası: Duygusal Emek ve Türleri
Örgütsel psikolojinin köklü kavramlarından biri olan “Duygusal Emek” kavramı ilk olarak sosyolog Arlie Hochshcild tarafından ortaya atılmıştır. Daha sonrasında literatürün emekleriyle güçlenmiş ve şuanki halini almıştır. Bu kavram: özellikle insanlarla yüzyüze iletişim halinde bulunulan hizmet sektörlerinde müştreri memnuniyetinin arttırılması ve örgütsel beklentilerin karşılanması için içlerinde yaşadıkları duyguyu yansıtmadan bulundukları sosyal psikolojik bağlama uygun tepkiler sunması olarak kullanılır. Daha iyi anlaşılabilmesi için şöyle örneklendirelim: Market, giyim mağazası, çağrı merkezi gibi işyerlerinde müşteri ilişkilerinin arttırılması için çalışanlardan her zaman güler yüzlü olmaları istenir. Bu istek kurumun bakış açısından bakıldığında gayet makul ve anlaşılabilir görünebilir çünkü müşteriler sıcak, samimi ve güler yüzlü tepkiler aldıkları iş yerlerini daha olumlu ve güvenilir algılar. Öte yandan çalışanın bakış açısına doğru dönüldüğünde; çalışanlar iç dünyalarında yaşadıkları duyguları gizlemek zorunda kalabilirler. Örneğin bir kayıp yaşadıklarında, evlerinde bir tartışma yaşadıklarında yada sadece günlük yorgunluk yaşadıkları durumlarda yaşadıkları duygunun tersi bir şekilde mutlu, sıcak, samimi davranmak durumunda kalabilirler. Duygusal emek her zaman bu yönde değerlendirilmemelidir. Çok mutlu olduğu bir günün sabahı hastanede bir hastanın ailesine kayıp haberini vermesi gereken hemşire de iş yerinde duygusal emek verme durumunda kalmıştır.
Duygusal emek konusunda bir noktayı netleştirmek gerektiğini düşünmekteyiz: günlük hayatta bir çok insan içinde yaşadığı duygunun dışında tepkilerde ve davranışlarda bulunmak zorunda kalabilir. Örneğin çocuğuyla ilgilenen bir anne yada arkadaşlarıyla bir grup ödevini yapan bir genç fakat bu günlük durumlarda herhangi bir finansal geri dönüş alınmadığı için duygusal emek konu bütünlüğüne dahil edilmemektedir.
Duygusal Emeğin Türleri
Yüzeysel Duygusal Emek: Çalışanın farklı bir duygudurumundayken, müşteri beklentilerine ve bağlama uygun bir şekilde sahte ve yüzeysel duygu gösterimi girişimi. Örnek olarak sabah trafikte inanılmaz gerilen ve canı sıkkın olan bir çağrı merkezi çalışanının, telefonda müşteriye cana yakın ve neşeli bir ses tonuyla "Günaydın, nasıl yardımcı olabilirim?" demesi gösterilebilir.
Derin Duygusal Emek: Çalışanın kurumsal beklentilerin etkisiyle yüzeysel rol yapmayı içselleştirerek sunmasıdır. Derin duygusal emeği zihinde bir dönüşüm yaratmak olarak da yorumlayabiliriz. Yüzeysel duygusal emekten daha fazla bilişsel çaba gerektiren bu durum özellikle tek seferlik olmayan çalışan-hizmet alan ilişkisinde görülür. Örnek olarak, günün yorgunluğundan ve arka arkaya gelen derslerden dolayı tükenmiş hisseden bir öğretmenin, yeni bir soruyla yanına gelen ve anlamakta zorlanan bir öğrencisine karşı içindeki sabırsızlık hissiyle savaşmak yerine, "Bu çocuk şu an gerçekten öğrenmeye çalışıyor, ona ilk günkü heyecanla rehberlik etmeliyim" diye zihninde bir dönüşüm yaratarak şefkatle yaklaşmaya çalışması verilebilir.
Bu iki rol yapma durumu arasındaki en temel fark yüzeysel rol yapmada zihinde bir dönüşümün gerçekleşmemesi ve bunun o anki duruma özgü bir şekilde yapılmasıdır. Derin duygusal emek ise çalışanın durumu içselleştirip tepkilerini daha istekli bir şekilde düzenlemesidir.
Yüzeysel Duygusal Emeğin Sonuçları
Bu konu özelinde yapılan derleme çalışmasına* göre;
İşlerinde yüzeysel rol yapan çalışanların; çalışırken hissettikleri tatmin duygusu zayıf kalmıştır. Diğer yandan duygusal tükenme ile pozitif güçlü korelasyon saptanmıştır. İşlerine yüzeysel rol yapan çalışanların stress yaşamaları daha muhtemel iken, iş yeri performansı ve işe bağlılığı düşük bulunmuştur. Aynı zamanda işten ayrılma niyetinin de fazla olabileceği çıkarımı yapılmıştır.
Derin Duygusal Emeğin Sonuçları
Derin duygusal emeğin; işin gerektirdiği duygunun çalışan tarafından içselleştirilmesi olduğundan bahsetmiştik. Aynı çalışmada derin duygusal emek vermek ayrı olarak incelenmiş ve bulunan sonuçlar oldukça ilgi çekicidir.
Bu çalışmaya göre iş yerindeki duyguları içselleştirebilen çalışanların yaptıkları işten tatmin olma ihtimalleri daha yüksek, gösterdikleri performans ise daha iyi. Stres ve işten ayrılma niyeti ile de ilişkisiz bulunmuştur.
Bu çalışmalardan özetle maske takıp sadece rol yaptığımız (yüzeysel duygusal emek) her an enerjimizi sömürüp bizi tükenmişliğe ve kopuşa sürüklerken; o duyguyu gerçekten anlamaya ve içselleştirmeye çalıştığımız (derin duygusal emek) anlar hem iş tatminimizi koruyor hem de bizi tükenmekten koruyan bir kalkan görevi görüyor. Yani mesele sadece "mutlu görünmek" değil, o rolün içindeki anlamı gerçekten bulabilmekte bitiyor.
* Özsoy, E., & Karaçay, G. T. (2025). Duygusal emek türlerinin sonuçları üzerine bir literatür taraması. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (83), 15-33.




